कल्पना करा, आजपासून तब्बल ५००० वर्षांपूर्वीच्या एका शहराची. जिथे कोणतेही गगनचुंबी राजवाडे नाहीत किंवा भव्य मंदिरे नाहीत, पण तिथले रस्ते काटकोनात छेदतात, प्रत्येक घरात स्वतःची विहीर आणि स्नानगृह आहे, आणि रस्त्यांच्या कडेला झाकलेली पक्की गटारे आहेत! विश्वास बसत नाही ना? पण हा कोणताही कल्पनाविलास नसून, आपल्याच भारतीय उपखंडात फुललेल्या एका महान सभ्यतेचा म्हणजेच – सिंधू संस्कृतीचा इतिहास History of Indus Valley Civilizationआहे.
१९२० च्या दशकापर्यंत जगाला वाटत होते की भारताचा इतिहास अलेक्झांडरच्या आक्रमणापासून किंवा फार तर वैदिक काळापासून सुरू होतो. परंतु, दयाराम साहनी आणि राखालदास बॅनर्जी यांसारख्या भारतीय पुरातत्वशास्त्रज्ञांनी जेव्हा हडप्पा आणि मोहेंजोदारो या शहरांचे उत्खनन केले, तेव्हा संपूर्ण जगाला धक्का बसला. इजिप्त आणि मेसोपोटेमियाच्या प्राचीन संस्कृतींच्या बरोबरीने उभी राहणारी, किंबहुना त्यांच्याहून अधिक विस्तीर्ण आणि प्रगत असणारी सिंधू संस्कृती जगासमोर आली. आजच्या या विस्तृत लेखात आपण याच ५००० वर्षांपूर्वीच्या प्रगत शहरांचा, त्यांच्या रहस्यमयी जीवनाचा आणि त्यांच्या अफाट तंत्रज्ञानाचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.
१. थक्क करणारी नगररचना आणि स्थापत्यकला (Town Planning and Architecture) सिंधू संस्कृतीचा इतिहास History of Indus Valley Civilization – सिंधू संस्कृतीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची ‘नगररचना’. आजच्या काळातील आधुनिक ‘स्मार्ट सिटी’ बनवणाऱ्या अभियंत्यांनाही लाजवेल अशी ही ५००० वर्षांपूर्वीची शहरी व्यवस्था होती.
- ग्रीड सिस्टीम (Grid System): हडप्पा, मोहेंजोदारो, राखीगढी आणि धोलाविरा यांसारखी शहरे एका विशिष्ट आराखड्यानुसार वसवली होती. मुख्य रस्ते उत्तर-दक्षिण आणि पूर्व-पश्चिम असे थेट असायचे आणि ते एकमेकांना ९० अंशाच्या कोनात (काटकोनात) छेदत असत. यामुळे शहराचे आयताकृती प्रभागांमध्ये विभाजन होत असे.
- दोन भागांत विभागलेले शहर: बहुतांश शहरे दोन भागांत विभागलेली होती. पश्चिमेकडे उंचावर असलेला ‘बालेकिल्ला’ (Citadel) जिथे महत्त्वाच्या प्रशासकीय इमारती, धान्य कोठारे आणि सार्वजनिक स्नानगृहे होती. तर पूर्वेकडे ‘खालचे शहर’ (Lower Town) होते, जिथे सामान्य नागरिक राहत असत.
पक्क्या विटांचा वापर: इजिप्त आणि मेसोपोटेमियामध्ये उन्हात वाळवलेल्या विटा वापरल्या जात, पण सिंधू संस्कृतीच्या लोकांनी भट्टीत भाजलेल्या आणि एकसमान आकाराच्या पक्क्या विटांचा (१:२:४ या प्रमाणात) वापर संपूर्ण शहराच्या बांधकामासाठी केला होता. घरे एक किंवा दोन मजली असत आणि प्रत्येक घरात मध्यभागी एक अंगण (Courtyard) असायचे.
२. प्रगत सांडपाणी व्यवस्था आणि सार्वजनिक स्वच्छता (Advanced Drainage System & Hygiene) सिंधू संस्कृतीच्या लोकांनी जेवढे महत्त्व स्वच्छतेला दिले, तेवढे प्राचीन जगातील इतर कोणत्याही संस्कृतीने दिले नाही. किंबहुना आजच्या अनेक विकसनशील देशांमधील शहरांपेक्षा त्यांची सांडपाणी व्यवस्था उत्तम होती.
- कव्हर ड्रेनेज (झाकलेली गटारे): रस्त्यांच्या दोन्ही बाजूंनी पक्क्या विटांनी बांधलेली आणि वरून दगडांनी झाकलेली गटारे होती. घरांतून निघणारे सांडपाणी एका छोट्या नालीद्वारे रस्त्यावरील मुख्य गटाराला जोडले जायचे.
- सोक पिट्स आणि मॅनहोल्स: गटारांमध्ये कचरा अडकू नये म्हणून ठराविक अंतरावर ‘मॅनहोल्स’ (निरीक्षण छिद्रे) आणि ‘सोक पिट्स’ (शोषखड्डे) बनवले होते. यामुळे कचरा एका जागी जमा होऊन पाणी पुढे सहज वाहून जात असे.
- महास्नानगृह (The Great Bath): मोहेंजोदारो येथे सापडलेले ‘महास्नानगृह’ हे प्राचीन जगातील वॉटरप्रूफिंगचे पहिले उदाहरण मानले जाते.
हे बहुधा धार्मिक किंवा सार्वजनिक स्नानासाठी वापरले जात असावे.
३. अर्थव्यवस्था, जलव्यवस्थापन आणि लोथलचे बंदर (Economy, Trade, and Water Management) सिंधू संस्कृती ही प्रामुख्याने एक व्यापार-केंद्रीत आणि कृषी-आधारित संस्कृती होती. सिंधू संस्कृतीचा इतिहास History of Indus Valley Civilization नीट अभ्यासल्यानंतर समजते की, शांतताप्रिय असलेल्या या लोकांनी युद्धापेक्षा व्यापाराला अधिक महत्त्व दिले.
- पाण्याचे संवर्धन: गुजरातच्या कच्छमधील ‘धोलाविरा’ या शहरात जलसंवर्धनाचे अप्रतिम तंत्रज्ञान पाहायला मिळते. तिथे पावसाचे पाणी साठवण्यासाठी खडकांतून कोरलेले भव्य जलाशय (Water Reservoirs) आणि धरणे बनवली होती.
- लोथलचे गोदीवाडा (Lothal Dockyard): गुजरात मधील भोगावा नदीच्या काठी वसलेले लोथल हे जगातील सर्वात प्राचीन कृत्रिम बंदर (Dockyard) मानले जाते. येथे जहाजे नांगरण्यासाठी पक्क्या विटांनी बांधलेला एक प्रचंड मोठा हौद होता. येथूनच अरबी समुद्रावाटे परदेशांशी व्यापार चालत असे.
- मापन पद्धती (Weights and Measures): त्यांचा व्यापार अतिशय शिस्तबद्ध होता. त्यांनी वजने आणि मापांचे प्रमाणीकरण (Standardization) केले होते. त्यांची वजने ‘चर्ट’ (Chert) नावाच्या दगडापासून बनवली जात आणि ती १६ च्या पटीत असत (उदा. १६, ३२, ६४…).
- आंतरराष्ट्रीय व्यापार: मेसोपोटेमिया (सध्याचा इराक) येथील प्राचीन नोंदींमध्ये ‘मेलुहा’ (Meluhha) या देशाशी व्यापार होत असल्याचा उल्लेख आहे. इतिहासकारांच्या मते ‘मेलुहा’ म्हणजे दुसरे तिसरे कोणी नसून आपली सिंधू संस्कृतीच होय. येथून सुती कापड, हस्तिदंत, नीलमणी (Lapis Lazuli), आणि लाकूड निर्यात केले जात असे.
कला, लिपी आणि रहस्यमयी समाजजीवन (Art, Script, and Social Life) सिंधू संस्कृतीतील लोक उत्कृष्ट कारागीर होते. त्यांच्या कलाकृतींमधून त्यांच्या प्रगल्भ समाजजीवनाचे दर्शन घडते.
- कांस्य नर्तिका आणि दाढीवाला पुरोहित: मोहेंजोदारोमध्ये सापडलेली कांस्य धातूची ‘नर्तिका’ (Dancing Girl) मूर्ती आणि ‘दाढीवाला पुरोहित’ (Priest King) यांचा पुतळा त्यांच्या उत्कृष्ट शिल्पकलेचा नमुना आहे.
- मुद्रा (Seals): सेलखडी (Steatite) दगडापासून बनवलेल्या हजारो चौरसाकृती मुद्रा उत्खननात सापडल्या आहेत. यावर एकशृंगी घोडा (Unicorn), बैल, हत्ती, वाघ आणि ‘पशुपतीनाथ’ (योगमुद्रेत बसलेला देव) यांची चित्रे कोरलेली आहेत.
या मुद्रा बहुधा व्यापारासाठी किंवा ओळखीचा पुरावा म्हणून वापरल्या जात असाव्यात.
न उलगडलेली लिपी (Undeciphered Script): सिंधू संस्कृतीची लिपी ही चित्रलिपी (Pictographic) आहे. त्यात सुमारे ४०० हून अधिक चिन्हे आहेत. ही लिपी उजवीकडून डावीकडे आणि पुढच्या ओळीत डावीकडून उजवीकडे (Boustrophedon) लिहिली जात असे. पण दुर्दैवाने, जगातील सर्वोत्तम संगणक आणि तज्ज्ञांनाही आजवर ही लिपी वाचता आलेली नाही. ज्या दिवशी ही लिपी वाचली जाईल, त्या दिवशी भारताच्या इतिहासाचे अनेक नवीन पैलू जगासमोर येतील.
५. संस्कृतीचा ऱ्हास: एक न उलगडलेले रहस्य – इ.स.पू. ३३०० च्या आसपास सुरू झालेली आणि इ.स.पू. २६०० ते १९०० या काळात शिखरावर असलेली ही महान संस्कृती अचानक कशी नष्ट झाली? सिंधू संस्कृतीचा इतिहास History of Indus Valley Civilization मधील हा सर्वात मोठा प्रश्न आहे. पूर्वी काही इतिहासकारांनी ‘आर्यांच्या आक्रमणाचा’ सिद्धांत मांडला होता, पण आधुनिक विज्ञानाने आणि उत्खननातील पुराव्यांनी हा सिद्धांत पूर्णपणे नाकारला आहे. ही संस्कृती नष्ट होण्यामागे प्रामुख्याने नैसर्गिक आणि पर्यावरणीय कारणे होती:
- नद्यांचे कोरडे पडणे: सरस्वती (घग्गर-हाकरा) नदीने आपले पात्र बदलले आणि ती कोरडी पडली, ज्यामुळे पाण्याची भीषण टंचाई निर्माण झाली.
- हवामान बदल: पावसाचे प्रमाण प्रचंड कमी झाले आणि भयंकर दुष्काळ पडला.
- भूकंप आणि महापूर: सिंधू नदीला वारंवार येणारे विनाशकारी पूर आणि भूकंपाचे धक्के यामुळे वस्त्या उद्ध्वस्त झाल्या. या नैसर्गिक आपत्तींमुळे लोकांनी हळूहळू ही शहरे सोडून गंगा नदीच्या खोऱ्याकडे (पूर्वेकडे आणि दक्षिणेकडे) स्थलांतर केले आणि एका वैभवशाली नागरी संस्कृतीचा अंत झाला.
सिंधू संस्कृतीचा इतिहास History of Indus Valley Civilization मधील रंजक तथ्ये (तुम्हाला माहीत आहे का?)
- कापसाचे आद्य उत्पादक: जगात सर्वप्रथम कापसाची शेती सिंधू संस्कृतीच्या लोकांनी केली. म्हणूनच प्राचीन ग्रीक लोक कापसाला सिंधू नदीच्या नावावरून ‘सिंडॉन’ (Sindon) असे म्हणत.
- शस्त्रे नाहीत, शांतता भरपूर: जगभरातील इतर प्राचीन संस्कृतींच्या उत्खननात तलवारी, ढाली, भाले यांसारखी युद्धसामग्री मोठ्या प्रमाणावर सापडली. मात्र सिंधू संस्कृतीच्या उत्खननात विनाशकारी शस्त्रे सापडली नाहीत. हा एक अत्यंत शांतताप्रिय समाज होता.
- मंदिरे किंवा राजवाडे नाहीत: इजिप्तच्या पिरॅमिड्ससारखे भव्य राजवाडे किंवा मेसोपोटेमियासारखी मोठी मंदिरे हडप्पा संस्कृतीत सापडली नाहीत. त्यांचा भर ‘सार्वजनिक उपयुक्ततेच्या’ (Public Utility) इमारतींवर होता.
- दात कोरण्याचे तंत्रज्ञान: मेहरगढ (जे सिंधू संस्कृतीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील गाव आहे) येथे सापडलेल्या मानवी सांगाड्यांच्या दातांना ड्रिल (Drill) केल्याचे पुरावे मिळाले आहेत, जे प्राचीन दंतवैद्यकीय ज्ञानाचे (Dentistry) उदाहरण आहे.
निष्कर्ष –
सिंधू संस्कृतीचा इतिहास History of Indus Valley Civilization अभ्यासल्यानंतर कळते की, सिंधू संस्कृती ही केवळ जुन्या विटांची आणि मातीच्या भांड्यांची कहाणी नाही, तर ती एका प्रगत, विज्ञाननिष्ठ आणि शिस्तबद्ध समाजाची यशोगाथा आहे. ५००० वर्षांपूर्वी त्यांनी सांडपाणी व्यवस्था, सार्वजनिक स्वच्छता आणि नगररचनेचे जे मॉडेल उभे केले, ते आजच्या २१ व्या शतकातील शहरी नियोजनासाठीही एक आदर्श आहे. त्यांची शांतताप्रिय वृत्ती आणि पर्यावरणाशी जुळवून घेतलेला व्यापार हे आजच्या युद्धखोर आणि प्रदूषणाने भरलेल्या जगाला दिलेले मौल्यवान धडे आहेत. काळ पुढे गेला, शहरे मातीत गाडली गेली, पण सिंधू संस्कृतीने पेरलेली भारतीय परंपरेची आणि प्रगत विचारांची पाळेमुळे आजही आपल्या अस्तित्वात कुठेतरी जिवंत आहेत.