१. इतिहास आणि कथा
मीनाक्षी मंदिराचा इतिहास खरंच खूप जुना आहे. पौराणिक कथेनुसार, मदुराईचे राजा मलयध्वज पांड्य आणि राणी कांचनमाला यांच्या घरी देवी पार्वतीने मीनाक्षी या रूपात जन्म घेतला. तिचे डोळे माशासारखे सुंदर, म्हणून तिचं नावच मीनाक्षी. तिने पृथ्वीवर विजय मिळवण्याचा संकल्प केला, आणि अखेर कैलासावर भगवान शिवाशी भेट झाली. मग इथेच, मदुराईत, त्यांचा विवाह सोहळा पार पडला.
इतिहासाकडे वळलो, तर ६व्या शतकात याचा उल्लेख साहित्यात मिळतो. पण आज आपण पाहतो ते मंदिर मोठ्या प्रमाणात १६-१७व्या शतकात नायक राजांनी, विशेषतः तिरुमलाई नायक यांनी बांधलं. १४व्या शतकात मलिक काफूरने मंदिरावर हल्ला केला आणि बराचसा भाग उद्ध्वस्त केला. नंतर विजयनगर साम्राज्य आणि नायक राजांनी मंदिर पुन्हा उभं केलं.
२. वास्तुकला: गोपुरे आणि रचना
हे मंदिर म्हणजे द्रविडी वास्तुकलेचा सर्वोच्च नमुना! जवळपास ४५ एकर परिसरात पसरलेल्या या मंदिरात १४ भल्या मोठ्या गोपुरे आहेत. त्यातलं दक्षिण गोपूर सर्वात उंच, तब्बल १७० फूट. प्रत्येक गोपुरावर हजारो रंगीबेरंगी मूर्ती – देव, यक्ष, प्राणी – अगदी डोळ्यांचं पारणं फेडतात. दर १२ वर्षांनी या मूर्तींना पुन्हा रंगवतात, त्यामुळे मंदिर नेहमीच ताजंतवानं दिसतं.
मंदिरात दोन मुख्य गाभारे आहेत – एक मीनाक्षीसाठी, दुसरं सुंदरेश्वरासाठी. या ठिकाणी देवीची पूजा आधी होते, मगच शिवाची. अशी परंपरा फार कमी ठिकाणी दिसते.
३. एक हजार खांबांचा मंडप
मंदिरातलं एक वेगळंच आकर्षण म्हणजे ‘हजार खांबांचा मंडप’ – खरंतर यात ९८५ कोरीव खांब आहेत. कुठल्याही बाजूने बघितलं, तरी हे खांब अगदी एकाच रेषेत दिसतात, ही वास्तुकलेची कमाल! प्रत्येक खांबावर पौराणिक कथा कोरलेल्या. आता या मंडपात एक मोठं संग्रहालय आहे, जिथे प्राचीन मूर्ती आणि हस्तलिखितं जपलेली आहेत.
४. सुवर्ण कमळ तलाव
मंदिराच्या आतला ‘पोरतामराई कुलम’ म्हणजे सुवर्ण कमळ तलाव. या तलावाशी तमिळ साहित्याचा खास संबंध आहे. जुन्या काळी कवींच्या काव्याची परीक्षा इथे घेतली जात असे – जे उत्तम असेल, ते पाण्यावर तरंगत राहायचं. तलावाभोवतीच्या व्हरांड्यावर सुंदर भित्तिचित्रं – शिव-पार्वतीच्या लग्नाच्या प्रसंगांनी सजलेली.
५. संगीतमय खांब
मंदिराच्या बाहेर काही खांब असे आहेत, की हात लावलात, किंचित वाजवलात, की सप्तस्वरांचे आवाज ऐकू येतात. प्राचीन भारतीयांच्या ध्वनीशास्त्राचं हे जिवंत उदाहरण. दगडातून संगीत निर्माण करणं – ही गोष्ट आजही लोकांना चकित करते.
मजेशीर तथ्यं – थोडं वेगळं!
- मीनाक्षी मंदिराचं नाव जगातील ‘नवीन सात आश्चर्यांमध्ये’ नामांकनासाठी आलं होतं.
- रोज रात्री भगवान शिवाची मूर्ती पालखीतून देवी मीनाक्षीच्या गाभाऱ्यात नेली जाते, सकाळी परत आणली जाते – हा सोहळा पाहायला गर्दी उसळते.
- २०१७ मध्ये भारत सरकारने या मंदिराला ‘सर्वात स्वच्छ आयकॉनिक ठिकाण’ असा सन्मान दिला.
- वरून पाहिलं, तर मंदिराची रचना ‘मंडला’सारखी दिसते – म्हणजेच, एक खास ऊर्जेचं प्रतीक.
शेवटचा शब्द
मदुराईचं मीनाक्षी मंदिर हे दगडांची रचना नाही, तर ही तमिळ संस्कृतीची धडधडती ओळख आहे. कित्येक आक्रमणं, संकटं झेलूनही मंदिर आजही भव्यतेने उभं आहे – आपल्या पूर्वजांच्या जिद्दीचं आणि कौशल्याचं तेवढंच मोठं उदाहरण. इथली शांतता, सुंदर कोरीव काम, भक्तीचा अनुभव – सगळंच मनाला भिडणारं. अशा ठिकाणांच्या आठवणी मनात ठेवल्या, की आपल्या समृद्ध वारशाचा खराखुरा अभिमान वाटतो.
