प्रस्तावना
तुम्ही कधी अशा ठिकाणी गेला आहात का, जिथे पडलेले दगडही तुम्हाला गोष्टी सांगतात? जिथे वारा वाहताना इतिहास कुजबूजतो? कर्नाटकच्या तुंगभद्रा नदीच्या तीरावर वसलेले ‘हंपी’ हे असेच एक ठिकाण आहे. आज हंपी हे ‘अवशेषांचे शहर’ म्हणून ओळखले जात असले, तरी १४ व्या ते १६ व्या शतकात हे विजयनगर साम्राज्याची मोठी राजधानी आणि जगातील सर्वात श्रीमंत शहरांपैकी एक होते.
येथे मोठी मंदिरे, भव्य बाजारपेठांचे अवशेष आणि निसर्गाची उधळण पाहिली की प्रश्न पडतो, “एवढे महान साम्राज्य मातीमोल कसे झाले?” हंपी फक्त पर्यटनाचे ठिकाण नाही, तर ती मानवी उत्कर्ष आणि विध्वंसाची एक जिवंत कहाणी आहे. आज आपण याच ‘किष्किंधा नगरी’चा, म्हणजे हंपीचा रोमांचक प्रवास करणार आहोत.
१. विजयनगर साम्राज्याची स्थापना: एक नवी पहाट
१४ व्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा दक्षिण भारतावर आक्रमणांचे सावट होते, तेव्हा हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी १३३६ मध्ये विजयनगर साम्राज्याची स्थापना केली. त्यांनी तुंगभद्रा नदीच्या दक्षिणेकडील खडकाळ आणि सुरक्षित प्रदेशाची राजधानी म्हणून निवड केली.
सुरुवातीला शहराचे नाव ‘विद्यानगर’ असे होते, जे नंतर ‘विजयनगर’ (विजयाचे शहर) म्हणून ओळखले जाऊ लागले. हंपी हे नाव स्थानिक देवी ‘पंपा’ वरून आले आहे. संगम, साळुव, तुळुव आणि अरविडू अशा चार राजवंशांनी या साम्राज्यावर राज्य केले, पण हंपीला खरे वैभव तुळुव वंशाने दिले!
२. कृष्णदेवरायाचा सुवर्णकाळ (१५०९-१५२९)
विजयनगर साम्राज्याचा उल्लेख सम्राट कृष्णदेवराय यांच्याशिवाय अपूर्ण आहे. १५०९ मध्ये गादीवर बसलेले कृष्णदेवरायांनी हंपीला वैभवाच्या शिखरावर नेले. त्यांच्या काळात हंपी लंडन किंवा रोमपेक्षाही मोठे आणि भव्य होते, असे अनेक परदेशी प्रवासी (उदा. डोमिंगो पेस आणि फर्नाओ नुनिझ) त्यांच्या प्रवासवर्णनात लिहितात.
कृष्णदेवरायांचे प्रशासन चांगले होते. त्यांनी फक्त लढायाच जिंकल्या नाहीत, तर कला, साहित्य आणि स्थापत्यशास्त्राला राजाश्रय दिला. त्यांच्या दरबारात ‘अष्टदिग्गज’ (आठ तेलुगू कवी) होते. हंपीतील विठ्ठल मंदिर आणि इतर भव्य स्मारकांचे काम त्यांच्याच काळात चालू होते. हा काळ इतका समृद्ध होता की, लोकांच्या घरात सोन्या-मोत्यांचे दागिने साठवण्यासाठी जागा नव्हती असे मानले जाते.
३. वास्तुकलेचा अद्भुत नमुना: हंपीची स्मारके
हंपीची ओळख तिथल्या अद्वितीय स्थापत्यशैलीमुळे आहे, ज्याला ‘विजयनगर शैली’ म्हटले जाते. ग्रॅनाइट दगडांचा वापर जगात क्वचितच पाहायला मिळतो.
– विरुपाक्ष मंदिर: हंपीतील सर्वात जुने आणि आजही पूजेसाठी वापरले जाणारे हे मंदिर आहे. याचा गोपुर आकाशाला गवसणी घालतो. हे मंदिर भगवान शिव (विरुपाक्ष) यांना समर्पित आहे.
– विठ्ठल मंदिर आणि संगीत खांब: हे हंपीतील सर्वात सुंदर मंदिर मानले जाते. येथील ५६ दगडी खांब (Musical Pillars) असे आहेत की, त्यावर हलक्या हाताने टिचकी मारल्यास त्यातून ‘सारेगम’ असे सप्तसूर ऐकू येतात. आजही विज्ञानाने याचे कोडे उलगडलेले नाही.
– दगडी रथ (Stone Chariot): विठ्थल मंदिर परिसरातील हा दगडी रथ भारतीय वास्तुकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहे. हा रथ एकाच पाषाणातून कोरलेला नसून, ग्रॅनाइटचे मोठे तुकडे जोडून बनवला आहे. हा रथ इतका जिवंत वाटतो की, आजही तो चालेल असा भास होतो.
– कमळ महाल (Lotus Mahal): हा महाल इंडो-इस्लामिक शैलीचा एक उत्तम नमुना आहे. राण्यांसाठी विश्रांतीगृह म्हणून याचा वापर होत असे. याची रचना कमळाच्या पाकळ्यांसारखी असल्याने याला हे नाव मिळाले.
४. जागतिक व्यापार आणि हंपीच्या बाजारपेठा
तुम्हाला ऐकून आश्चर्य वाटेल की, हंपीच्या रस्त्यांवर मोकळ्या आकाशाखाली हिरे, माणके, मोती आणि सोने विकले जात असे! हंपीमध्ये अनेक बाजारपेठा (Bazaars) होत्या, जसे की कृष्णपुरा बाजार, विठ्ठल बाजार आणि पान सूपारी बाजार.
येथे देश-विदेशातील व्यापारी येत असत. पर्शियातून घोडे, चीनमधून रेशीम आणि पोर्तुगीजांकडून विविध वस्तूंची आयात होत असे. त्याबदल्यात येथून मसाल्याचे पदार्थ, सुती कापड आणि मौल्यवान रत्ने निर्यात केली जात. येथील अर्थव्यवस्था इतकी मजबूत होती की, सामान्य चलनातही सोन्याची नाणी (वराह) वापरली जात.
५. साम्राज्याचा करुण अंत: तलिकोटाची लढाई (१५६५)
इतिहासाचा नियम आहे की, ज्याचा उदय होतो, त्याचा अस्तही निश्चित असतो. पण विजयनगरचा अंत दुर्दैवी आणि भयानक होता. २३ जानेवारी १५६५ रोजी दख्खनच्या सुलतानांच्या संयुक्त फौजांनी विजयनगरवर हल्ला केला. याला ‘तलिकोटाची लढाई’ किंवा ‘राक्षसतांगडीची लढाई’ म्हणतात.
विजयनगरचा सेनापती ‘राम राय’ यांचा पराभव झाला आणि त्यांना ठार मारण्यात आले. त्यानंतर जे घडले ते हृदयद्रावक होते. विजयी फौजांनी सहा महिने हंपी शहर लुटले. मंदिरे फोडली, मूर्तींची तोडफोड केली, महालांना आग लावली आणि लोकांची कत्तल केली. जी नगरी एका काळी स्वर्गासारखी सुंदर होती, ती काही दिवसांतच स्मशानभुमी बनली. हंपी कायमचे उध्वस्त झाले आणि पुन्हा कधीच सावरू शकले नाही.
तुम्हाला माहीत आहे का? (Interesting Facts)
१. रामायणकालीन संदर्भ: हंपीचा परिसर हा रामायणातील ‘किष्किंधा’ मानला जातो. येथील अंजनेय टेकडी हे हनुमानाचे जन्मस्थान असल्याचे मानले जाते.
२. पिनहोल कॅमेरा प्रभाव: विरुपाक्ष मंदिरात एक अशी जागा आहे, जिथे मुख्य गोपुराची सावली भिंतीवर उलट्या स्वरूपात पडते. १५ व्या शतकात आर्किटेक्ट्सनी ‘पिनहोल कॅमेरा’ तत्त्वाचा वापर करून ही रचना केली होती.
३. हत्तीशाळा: हंपीतील हत्तींसाठी बांधलेली ‘एलीफंट स्टेबल’ इतकी भव्य आहे की, त्यात एका वेळी ११ राजेशाही हत्ती साखळदंडाने बांधून ठेवले जात असत.
निष्कर्ष
आज हंपी युनेस्कोचे जागतिक वारसा स्थळ आहे. तुंगभद्रेच्या काठावर विखुरलेले हे दगड केवळ अवशेष नाहीत, तर ते एका महाकाय साम्राज्याची, अफाट श्रीमंतीची आणि मानवी कौशल्याची साक्ष आहेत. हंपी फिरताना मनाला अभिमान आणि हुरहुर दोन्ही वाटते.
हे शहर शिकवते की, सत्ता आणि संपत्ती कितीही अफाट असली तरी, काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट होऊ शकते; उरते ती फक्त कला आणि इतिहास. जर तुम्ही अजून हंपीला भेट दिली नसेल, तर एकदा तरी या ‘दगडांच्या दुनियेत’ नक्की जा, जिथे शांतताही तुमच्याशी गप्पा मारेल!
